Điêu khắc Chămpa lưu lạc nơi cửa Phật

Các tác phẩm nghệ thuật Chămpa luôn gắn liền với những kiến trúc tạo thành một tổng thể nghệ thuật hoàn chỉnh. Do nhiều nguyên nhân khác nhau (thời gian, chiến tranh…), nhiều công trình kiến trúc Chămpa không còn nguyên vẹn. Trong số khoảng 250 di tích đã được biết qua sử liệu, thư tịch và thống kê đầu thế kỷ XX, nay chỉ còn hơn 20 công trình còn đứng vững. Do đó, các tác phẩm điêu khắc Chămpa bị phân tán tản mạn, không còn gắn với di tích gốc nữa. Phần lớn số hiện vật này tập trung ở các bảo tàng trong nước và cả nước ngoài. Ở Bình Định, một số tác phẩm điêu khắc Chămpa còn lưu lạc nơi cửa Phật.
Những tác phẩm điêu khắc Chămpa lưu lạc nơi cửa Phật có thể chia làm 2 loại: những tiêu bản liên quan đến Phật giáo như tượng Phật, phù điêu Bồ tát và những tiêu bản mang nội dung của Ấn Độ giáo như tượng Dvarapalla, tượng Ganesa, tượng Garuđa, tượng tu sĩ, tượng rắn Naga, tượng Linga và được thể hiện bằng 2 chất liệu: đá và đồng.
Ấn tượng nhất là hai tượng Dvarapalla chùa Nhạn Sơn xã Nhơn Hậu huyện An Nhơn. Hai tượng đặt đối xứng nhau trong gian tiền đường của chùa. Tượng cao trên 2,3m, đứng trên bệ đá tròn, xung quanh khắc tạc cánh sen, tượng có khối tròn nổi cân đối, sinh động. Cả hai pho tượng đều được khắc tạc tướng mạo hung dữ, nhấn mạnh các khối nổi to thô, đầy sức mạnh. Các họa tiết trang trí đơn giản, đường nét đục chạm sắc sảo.
Tượng Dvarapalla theo Ấn Độ giáo hình tượng này được coi là thần bảo vệ đền tháp hoặc thần bảo vệ tôn giáo và người tu hành, người đến hành lễ. Chính vì thế có người coi đây là vị “Á thần” và coi vị trí chức năng của thần như thần hộ pháp (Kim Cương) trong Phật giáo.
Tại xã Nhơn An huyện An Nhơn, nhân dân phát hiện tượng Ganesa và đưa vào chùa Dương Long thờ cúng. Tượng cao 0,57m, thể hiện trong tư thế ngồi, đầu voi mình người. Trang trí khá hoàn chỉnh với những họa tiết đẹp, cổ đeo vòng hạt chuỗi tròn kết dải, cổ và bắp tay đeo vòng. Quanh thân quấn vải mỏng bó sát.
Tượng Ganesa chùa Linh Tượng xã Bình Nghi huyện Tây Sơn. Theo nhân dân kể lại, khi phát hiện được tượng,người dân địa phương cho đây là điềm lành lập chùa thờ Ganesa, nên chùa có tên gọi là chùa Linh Tượng. Tượng còn nguyên vẹn, kích thước khá lớn, cao 0,8m, thể hiện tư thế ngồi đầu voi mình người. Do tượng bị sơn nhiều lớp nên không nhận rõ đồ trang sức trên mình tượng.
Ganesa là một vị thần Ấn Độ giáo được tôn sùng phổ biến trên nhiều lĩnh vực, do vậy có nhiều giai thoại về gốc tích của vị thần toàn năng này. Ganesa là vị thần tuỳ hành của thần Siva, Ganesa do thần Siva sáng tạo ra từ ngọn lửa, Ganesa do vợ của Siva – bà Paravatti sáng tạo ra… Người ta coi Ganesa là phúc thần ban nhiều điều tốt lành.
Chùa Thiên Trúc xã Phước Hòa huyện Tuy Phước lưu giữ hai tác phẩm điêu khắc Chămpa đó là tượng Linga và tượng Garuda.
Linga chùa Thiên Trúc được chôn gần trước cổng chùa, cách tháp Bình Lâm khoảng hơn 50m. Đây có thể là hiện vật từ bộ ngẫu tượng Linga- Yony thờ trong tháp Bình Lâm lưu lạc ra đây. Do chôn sâu dưới đất nên không có kích thước cụ thể, phần nổi trên mặt đất cao 0,48m, chu vi lớn nhất 1,55m. Đầu Linga được tả thực với đường viền quanh tạo gờ nổi, chính giữa mặt khắc hoa văn xoắn hình quả bầu thắt giữa, xung quanh tỏa ra những họa tiết hoa văn xoắn. Đây là biểu tượng của thần Siva thể hiện dưới dạng sinh thực khí.
Linga là biểu tượng của thần Siva, đây là một trong ba vị thần chính tối linh của Ấn Độ giáo. Siva được mệnh danh là thần hủy diệt cái cũ để sáng tạo ra cái mới, cho nên người ta còn coi siva như là thần sáng tạo – một động lực vĩ đại trong vũ trụ.
Tượng Garuda chùa Thiên Trúc được dựng bên cạnh Linga. Tượng thể hiện đứng cao 1,6m dưới dạng đầu chim mình người. Đầu chim tròn, mắt lồi dữ tợn nhìn thẳng, lông mày rậm nhô cao, mỏ nhọn vươn dài. Tai đeo đồ trang sức, đầu đội vương miện là những cánh sen kết dải. Hai tay co đối xứng phía trước, ngực để trần chắc khỏe, chân phải hơi nhấc lên với tư thế khá sinh động.
Theo thần thoại Ấn Độ, Garuda là loại chim thần được coi là vua của mọi loài chim là vật cưỡi của thần Visnu và là kẻ thù địch của loài rắn Naga bởi mối thù truyền kiếp. Hình tượng chim thần Garuda gắn liền với thần Visnu, nhưng rất ít khi được tạc chung.
Chùa Hải Lăng xã Nhơn Hải thành phố Quy Nhơn có tượng tu sĩ – theo dân làng kể lại tượng được những người dân chài tìm thấy dưới biển khi đánh cá và đưa về lập chùa thờ cúng. Tượng cao 0,7m thể hiện một vị tu sĩ ngồi trầm tư, gương mặt thanh tú, đầu đội mũ hình trụ, tay trái đặt trên đùi, tay phải cầm tràng hạt. Thân tượng để trần, có dải vải vắt qua vai trái, bụng quấn thắt lưng nhiều vòng. Đây là tượng chân dung duy nhất hiện biết ở Bình Định thể hiện tu sĩ đang tu luyện.
Hình ảnh tu sĩ được chạm khắc phổ biến trong nghệ thuật điêu khắc Chămpa, khắc trực tiếp lên tường tháp hoặc tạo tác độc lập trong tổng thể kiến trúc chung thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau: đứng cầu nguyện, nằm suy tư, ngồi thiền…
Chùa Hàm Long phường Nhơn Bình thành phố Quy Nhơn có cột đá cao 3,7m thể hiện mình rắn tròn cong, từ cổ rắn xòe 7 chiếc đầu vươn ra tạo tán che gọn hình đức Phật đang ngồi thiền định, hai chân xếp bằng trong tư thề kiết già. Đây là tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao trong điêu khắc Chămpa.
Hình tượng con rắn trong thần thoại Ấn Độ được coi là rắn thần và thường liên quan đến thần thoại hoặc phật thoại. Rắn thần Naga cuộn khúc làm bệ cho Phật ngồi tu luyện hoặc vươn đầu ra che cho Phật Thích Ca trong cơn giống tố.
Chùa Giác Hoàng huyện An Nhơn lưu giữ bức phù điêu hình lá đề tạc hình Bồ Tát cao 0,8m thể hiện trong tư thế ngồi thiền định kiểu bán già, tay lần hạt chuỗi, thân trần, bụng quấn thắt lưng, đầu đội mũ chóp cao có hình đức Phật tổ. Đây là dạng Quan Âm Bồ tát trong Phật giáo Chămpa.
Trong số những tác phẩm nghệ thuật Chămpa lưu lạc nơi cửa Phật có hai tượng Phật bằng đồng được lưu giữ tại chùa Phước Sa xã Nhơn Lý thành phố Quy Nhơn. Tượng thứ nhất cao 0,5m trong tư thế ngồi thiền. Tượng thứ hai cao 0,91m (cả đế) trong tư thế một chân co, một chân duỗi. Tượng có 8 tay, mỗi tay một tư thế và cầm các nghi vật khác nhau, phía sau tượng có vòng hòa quang hình tròn. Đây là tượng Avalakitesvara, một vị bồ tát của phái đại thừa.
Điêu khắc Chămpa tạo nên hồn cho kiến trúc, ngoài giá trị mỹ thuật còn có yếu tố tôn giáo. Tôn giáo ở Chămpa phát triển rất mạnh, bao trùm toàn bộ xã hội Chămpa, chi phối sâu sắc những hoạt động kinh tế, xã hội. Dù thể hiện đề tài Phật giáo hay Ấn Độ giáo cũng đều đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của tín ngưỡng và tôn giáo. Và đó chính là nguyên nhân dẫn đến sự lưu lạc những tác phẩm điêu khắc Chămpa nơi cửa Phật

NGUYỄN THANH QUANG

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *