Miền Trung Việt Nam và Văn hóa Champa: Một cái nhìn địa văn hóa

Image result for Tran Quoc VuongTrần Quốc Vượng 

Trên dải đất miền Trung Việt Nam hiện tại, chủ yếu là từ Đèo Ngang cho đến Hàm Thuận, nhiều thời bao gồm cả Tây Nguyên, đã nảy sinh, phát sáng rực rỡ rồi tắt dần một nền văn minh độc đáo, ta gọi là văn minh Chămpa

  1. Lời mở

Từ một hai thế kỷ đầu Công nguyên cho đến các thế kỷ XVII-XVIII, trên dải đất miền Trung Việt Nam hiện tại, chủ yếu là từ Đèo Ngang cho đến Hàm Thuận, nhiều thời bao gồm cả Tây Nguyên, đã nảy sinh, phát sáng rực rỡ rồi tắt dần một nền văn minh độc đáo, ta gọi là văn minh Chămpa mà sợi dây liên kết (theo F. Engels: “sợi dây liên kết văn minh là Nhà nước” (xem Nguồn gốc gia đình tư hữu và Nhà nước, 1882) là các nhà nước mà sử sách Trung Hoa, Đại Việt gọi bằng những tên Lâm ẤpHoàn VươngChiêm Thành, với các miền lãnh thổ – cũng có thể là các “tiểu quốc” xuất hiện trong sử sách Hoa Việt dưới những cái tên Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính, châu Ô, châu Lý, Chiêm Động, Cổ Lũy, Thi Bị, Thượng Nguyên, Bôn đà lãng…, hay trong bi ký Phạn – Chàm với những tên Chămpapura, Amaravati, Vijaya, Kauthara, Panduranga, Virapura, v.v…

Văn minh Chămpa đã tắt, hay đúng hơn, các nhà nước Chămpa đã không còn tồn tại từ vài trăm năm nay, song tộc Chăm và các tộc bà con theo mẫu hệ còn đó: Chăm H’rê, Chăm H’roi, Raglai, Jarai, Rhaday… Văn hóa Chăm vẫn còn đây, sống động ở Ninh Thuận (với làng gốm Bàu Trúc), Bình Thuận hay là các phế tích “thành lồi’, “giếng Hời”, “cánh đồng chăm” theo cách gọi của người Kinh – Việt ở Bình – Trị – Thiên, Nam – Ngãi – Bình – Phú, Khánh Hòa – Phan Rang, Phan Rí, Phan Thiết…, những “thánh địa” (sanctuaive) Mỹ Sơn, Đồng Dương, Phong Nha, những cụm/nhóm đền – tháp Chămpa trong thung lũng, trên sườn đồi, chân núi, ven biển, trong rừng sâu…, những dòng họ Ông, Ma, Trà, Chế… với những con người da đồng hun, mũi cao, mắt sâu, tóc xoăn, những huyền tích, những lễ hội Katé, nhiều di tích Chăm và ảnh hưởng văn hóa Chăm còn “nhìn” thấy được và có thể tìm hiểu, nghiên cứu được ở Thanh, Nghệ, Tĩnh, ở châu thổ Bắc Bộ, ở ngay nội đô và ven đô Hà Nội… Và ngôn ngữ Chăm vẫn là sinh ngữ (Ngôn ngữ là sản phẩm/thành phần văn hóa). Người ta bảo “chính trị qua đi, văn hóa ở lại” (Les poliques passent, les cultures restent)”. Continue reading

Một họ tộc chủ đất – Một họ Hán Việt: Một giả thuyết về chế độ hộ khẩu mới để quán lý đất đai ở các làng Chăm Mẫu hệ thời Minh Mạng

Shine Toshihiko

Ph. D. Assistant Professor, Kyoto University Graduate School of GlobalEnvironmental Studies

Đặt vấn đề:

Nguồn gốc họ Hán-Việt của người Chăm Vùng Chăm, vùng Ragalai Bình Thuận có câu; “Nguyễn Dụng Tài Thanh Hắc Bạch Chu Hoàng 阮用才青黒白朱黄”, Trong câu này có một số họ Hán Việt điển hình của người Chăm Phan Rí (Parik) là: Nguyễn, Dụng Tài, Thanh, Hắc, Bạch, Chu, Hoàng (阮、用、才、青、黒、白、朱、黄)(Chú thích 1). Như chúng ta thấy trong
câu này, so với dân số (khoảng 130,000 người, năm 2006), chủng loại họ Hán Việt của người Chăm tương đối nhiều (hơn 30 họ, theo Lê Kim Hoa, 1992). Quá trình đặt họ Hán Việt của người Chăm đã được một vài nhà nghiên cứu tìm hiểu. Họ Hán – Việt của người Chăm hiện nay có thể bắt nguồn từ thời Minh Mạng (1820-1840). Theo Dự-thảo Hộ-luật Chàm 占戸律豫草(Dương Tấn Phát, 1936), “đến thời vua Minh Mạng thấp thất (1836), vua “ra lệnh xích hoá, cải tổ đề huề mới đặt ra họ như họ Lưu, Hàn, Đàng, Nguyễn, Trương. Chu, Phú, Dương…(劉、韓、唐、阮、張、周、富、楊)”, Theo Tìm hiểu cộng đồng người Chăm tại Việt Nam (Nguyễn Văn Huy (Pháp), 2003) cũng cho rằng, “Minh Mạng buộc người Chăm phải lấy một trong sáu họ Việt do chính nhà vua ban: Nguyễn, Dụng, Lâm, Diệp, Hắc, Tôn (阮、用、葉、林、黒、孫). Về sau có thêm các họ: Thiên, Quảng, Bá, Đàng, Thiết (Tiết?), Thổ, Dương v.v…(千、廣、柏、唐、薛、土、楊)”,

Tuy nhiên, qua Đại Nam thực lục chính biên 大南寔録正編(Quốc sử quán, 1868) cũng như Mục lục Châu bản triều Nguyễn 阮朝硃本目録(Cục Lưu trữ Nhà nước, 2000), chúng tôi chưa xác nhân được “lệnh xích hoá 赤化令” hay là “buộc người Chăm lấy họ Việt” trong những trang sử năm Minh Mạng thứ 17. Như vậy. Chúng tôi chưa sử dụng được những ghi chép của Dương Tấn Phát (1936) và Nguyễn Văn Huy (Pháp) (2003). Cho đến nay, chúng tôi đã xác nhận được một ghi chép duy nhất mà có khẳng định cái gọi là “buộc người Chăm lấy họ Việt” trong Đại Nam thực
lục chính biên; Năm Minh Mạng thứ 13 (1832), ngay sau khi Chúa Nguyễn Văn Thừa (Po Phaok The, Trấn vương cuối cùng của Trấn Thuận Thành) như sau: “Vì sau này phong cách sẽ như nhau nên bây giờ ban họ cho Thổ dân (người Chăm) để có thể biết được tộc loại 日後民風斉一賜之姓氏以明族類”, (trang 10b, Quyển 85 Đệ Nhị Kỷ). Continue reading

[Trao đổi] Phản biện sách “Văn hóa Sa Huỳnh với Đông Nam Á

Quảng Đại Tuyên (Isvan) – Nghiên cứu sinh, Trường Đại học Queenland, Australia.

 Đổng Thành Danh – Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm tỉnh Ninh Thuận.

Kiều Văn Vủ – Nghiên cứu tự do

[Bài đăng trên tạp chí Nghiên cứu và phát triển: Số 6 – 2016]

Tóm tắt

Sa Huỳnh và Champa là những mảng nghiên cứu thực sự thu hút nhiều sự quan tâm của chuyên gia trong và ngoài nước. Hàng năm, những công trình nghiên cứu về Sa Huỳnh và Champa luôn được công bố để chia sẻ và thông báo những kết quả nghiên cứu đến với giới học thuật và đọc giả. Những trao đổi về các công trình nghiên cứu được công bố cũng thực sự rất sôi động. Trong bài viết này, chúng tôi muốn trao đổi và phản biện về Sách Văn hóa Sa Huỳnh với Đông Nam Á của nhóm tác giả Nguyễn Văn Chừng, Dương Minh Chính, Lê Văn Công, Lê Sơn , Nguyễn Văn Thanh, Lê Quốc Ân, Nguyễn Quốc Chiến được ấn hành bởi nhà xuất bản Hồng Đức (Hà Nội) vào năm 2015. Nhóm chúng tôi đã chỉ ra ba nhận thức sai lầm từ công bố của nhóm tác giả này: [1] về khoa học: đầy sai lầm; [2] về quan hệ dân tộc: dễ gây ngộ nhận, mất đoàn kết; từ đó [3] độc giả phổ thông tiếp nhận tri thức sai lạc và nguy hiểm. Continue reading

[Phản biện sách] Văn hoá Sa Huỳnh với Đông Nam Á (phần 2)

Chamstudies.net xin trân trọng giới thiệu phần tiếp theo về phản biện văn hoá Sa Huỳnh với Đông Nam Á của một nhà nghiên cứu trẻ.

Đổng Thành Danh 

Trung tâm Nghiên Cứu Văn Hoá Chăm tỉnh Ninh Thuận

danh

 

Sách Văn hóa Sa Huỳnh với Đông Nam Á của nhóm tác giả Nguyễn Văn Chừng, Dương Minh Chính, Lê Văn Công, Lê Sơn, Nguyễn Văn Thanh, Lê Quốc Ân, Nguyễn Quốc Chiến được ấn hành bởi nhà xuất bản Hồng Đức (Hà Nội) vào năm 2015. Cuốn sách có 283 trang, ngoài lời giới thiệu (của Pgs. Ts. Phan An thuộc Viện hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), lời nói đầu của Ts. Lê Sơn (thuộc nhóm tác giả), mục lục và phụ lục thì có 4 chương chính:

  • Chương 1: Những vương quốc hùng mạnh đã từng tồn tại trên dãi đất Việt Nam trong quá khứ.
  • Chương 2: Ba trung tâm văn hóa thời cổ Đông Sơn, Sa Huỳnh, Óc Eo.
  • Chương 3: Người Sa Huỳnh.
  • Chương 4: Nước Việt Thường Thị, nước Lâm Ấp.

Cuốn sách là một công trình chuyên khảo của nhóm tác giả về nền văn hóa Sa Huỳnh và lịch sử miền Trung Trung Bộ trong các thế kỷ đầu thiên niên kỷ I sau Công nguyên. Trong đó, các tác giả tổng hợp các nguồn tư liệu về khảo cổ học, sử học để chứng minh rằng văn hóa Sa Huỳnh nằm trong địa phận nước Việt (trang 9) và lãnh thổ của người Việt cho đến thế kỷ thứ III sau Công nguyên kéo dài đến tận đèo Cả (hoặc núi Thạch Bi) (trang 10 – 11). Tuy nhiên, công trình của nhóm tác giả chứa đựng nhiều hạn chế và sai lệch về mặt học thuật cần được chỉnh sửa và bổ sung, bài viết này sẽ trình bày một số những sai lầm và thiếu sót về khoa học của cuốn sách hầu cung cấp một cách nhìn chân xác về lịch sử. Continue reading

[Phản biện sách] Văn hoá Sa Huỳnh với Đông Nam Á (phần 1)

wp_000701Isvan

PHẢN BIỆN VỀ SÁCH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HOÁ SA HUỲNH

Khảo cổ học Sa Huỳnh là một mảng nghiên cứu thu hút rất nhiều sự quan tâm của nhiều chuyên gia trong và ngoài nước. Sau hơn 100 năm nghiên cứu với 3 giai đoạn chính: giai đoạn 1909 – 1960, giai đoạn 1975 đến đầu thập kỷ 90 của thế kỷ 20, những năm 90 của thế kỷ 20 đến thập niên đầu thế kỷ 21.Cho đến nay nghiên cứu về Sa Huỳnh đã đạt nhiều thành tựu quan trọng. Bên cạnh đó nhiều nhà khảo cổ học cũng đã có nhiều nhà khoa học tên tuổi tham gia vào nghiên cứu này nhưM.Vinet, Madeleine Colani, H. Parmentier, Cabarre, nhà khảo cổ học Thụy Điển Olov Janse, Wilhelm G. Solheim, Saurin, H. Fontaine,Cố GS Trần Quốc Vượng, GS Hà Văn Tấn, PGS. TS Po Dharma, PGS. TS Lâm Thị Mỹ Dung, GS Trần Kì Phương, Cao Xuân Phổ, Ngô Văn Doanh, Lê Đình Phụng, Lương Ninh…v.v…

Trong các chương trình đào tạo Khảo cổ học ở Mỹ về Đông Nam Á, khảo cổ học Sa Huỳnh cùng với nhiều nền văn hoá khảo cổ ở Việt Nam được đưa vào nội dung giảng dạy. Tôi cũng may mắn được học môn học này và được tiếp xúc với nhiều nghiên cứu về khảo cổ học ở Đông Nam Á.Chính vì vậy, khi được biết có một nghiên cứu về Sa Huỳnh vớitiêu đề “Văn hoá Sa Huỳnh với Đông Nam Á” của nhóm tác giả Nguyễn Văn Chừng, Dương Minh Chính, Lê Văn Công, Lê Sơn, Nguyễn Văn Thanh, Lê Quốc Ân, và Nguyễn Quốc Chiến xuất bản tại nhà xuất bản Hồng Đức năm 2015thì tôi rất kỳ vọng sẽ được cập nhật và học hỏi thêm những phát hiện mới về nghiên cứu Sa Huỳnh. Continue reading

Selected Groups in the Republic of Vietnam: The Cham

COUNTERINSURGENCY INFORMATION ANALYSIS CENTER SPECIAL OPERATIONS RESEARCH OFFICE

1432150178811This working paper on the Cham is the third of a pre-publication series on the groups being distributed on a limited basis. It is a descriptive report based on secondary sources dealing with the Vietnamese society. Field research was not undertaken, although the comments of consultants and personnel recently returned from Vietnam have been incorporated. The final report will contain line drawings and illustrations.

It must be recognized, then, that this paper on the Cham is not an exhaustive study. Further, the information contained herein may be dated even before it is published and may be subject to modification in the light of new developments and information. Although it contains the latest information available, the user is cautioned to consider this study as a point of departure to be checked against the current circumstances or conditions of the particular area in which he is working. Continue reading

Tấm bia thứ hai viết bằng Akhar Thrah Chăm tìm thấy ở Campuchia

Ts. Pgs. Po Dharma (EFEO)

Cham akhar thrah IN Cambodia

Văn khắc chụp bởi TS. Ea Darih

 

 Campuchia là quốc gia láng giềng của Champa, đã từng để lại nhiều bia đá viết bằng chữ Khmer cổ đại và trung đại, trong đó có một tấm bia viết bằng  Akhar Thrah Chăm gọi là bia Dambang Dek mà nhà nghiên cứu Pháp, E. Aymonier đã trình bày trong bài viết mang tựa  đề “Recherches et Mélanges sur les Chams et les Khmers” đăng trong tập san Excursions et Reconnaissances IV‑10 (1881), trang 167‑186. Tấm bia này được tìm thấy ở Dambang Dek thuộc tỉnh Kompong Siem, hôm nay là tỉnh Kompong Chàm, nơi tập trung đông đảo nhất người Chăm trong vương quốc Campuchia. Bia Dambang Dek khắc trên tấm đá sa thạch có bề dài 150 cm, bề ngang 50 cm và bề cao 14 cm, gồm có 8 hàng chữ. Nội dung của tấm bia nhằm kể lại lời khuyên răn của một công chúa Chăm dành cho đứa con của mình trước khi từ trần vào ngày 8 thượng tuần trăng. Cho đến hôm nay, người ta cũng không biết công chúa Chăm này là ai và thuộc về niên đại nào?

 

Xem chi tiết tại website Champaka: http://champaka.info/index.php?option=com_content&view=article&id=1336:tan&catid=34:lichsu&Itemid=28